Uzun zamandır, Dünya’ya geldiğim kent Merzifon ile, yaşadığım kent (aslında kısa da olsa yılın bir bölümünü Merzifon’da geçiriyorum) Ankara’ya ilişkin kitaplar toplamaya çalışıyorum. Geçen gün kütüphanemi tasnif ederken, Merzifon’la ilgili kitapları bir araya topladım ve bunları sizlerle paylaşmaya karar verdim. Eminim çok sayıda kitap yazılıp çizilmiştir, Merzifon hakkında. Benim kütüphanemdeki Merzifon kitaplarının sayısı (birkaç tanesi broşür niteliğinde) 40 adeti bulmuş. Bu kitapların bir kısmını sahaflardan topladım, bir kaç tanesi babamdan bana kalan. Tabii dostlarımın da hediye ettikleri var. Bu kitaplardan seçtiklerimi anlatmaya çalışacağım. Öncelikle Merzifon başlıklı kitaplar, sonra sırasıyla Merzifonlu Karamustafa Paşa, ünlüler ve şairler, Amerikan Koleji, Piri Baba ve Gül Baba, yöre yemekleri, Ressam Cemil Eren ve bir romanı tanıtmaya çalışacağım.

1-MERZİFON İLÇESİ: Şahabeddin Uygun’un 1938 yılında yayımladığı 47 sayfalık çalışmasının fotokopisi. Merzifon’un tarihi, ekonomik ve sosyal yapısı anlatılıyor. Niksar’da oturan Şahabeddin Uygun, o günün koşullarında Merzifon’a gidip gelmekte epey zorlanmış. Kitap’ta ilginç bilgiler var. Kurumlar arasında sayılan Uray’ın (Belediye) yıllık bütçesi 25000 TL. imiş. Elektrik Fabrikası 1930-1931 yıllarında sokak ve ticari yerlerin aydınlatılması için kurulmuş. 1934 yılı Kasım ayında, artırılan kapasitesiyle yeniden faaliyete geçmiş. Bir diğer önemli konu, ”Şarapçılık” başlığı ile verilmiş. Son iki senedir bu alanda (bağcılık ve şarap üretimi) yapılan düzenlemelerle yılda 70.000 kilo (litre olsa gerek) şarap yapılıyormuş. Memlekete bıraktığı para, 21.000 TL. Neredeyse, Uray’ın (Belediye) bütçesine yakın bir tutar. Günümüzün Merzifon’unda, Merzifon Vakfı’nın Merzifon Karası üzerine yaptığı çalışmalara rağmen, böyle bir üzüm üretimi ve yarattığı ekonomi, maalesef yok.

2-KURTULAN MERZİFON: Vehbi Cem Aşkun’un 63 sayfalık, 1956 basımı olan kitabıdır. Bu kitapta, Samsun’un işgalinden bahsedilerek Merzifon’un İngilizler tarafından işgali ve bölgedeki işgal kuvvetlerinin rahatsız edilmesini önlemek ve huzursuzlukların gidermek için Mustafa Kemal Atatürk’ün bölgeye 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla gelmesi ve kendisinin bölgedeki harekâtının yarattığı baskıyla , Merzifon yöneticilerinin de çabalarıyla Merzifon’un işgalden kurtulması anlatılıyor.

3-DÜN’DEN-BUGÜN’E MERZİFON: A. Aziz Taşan’ın Merzifonlu’lar Derneği ((Merzifonlu’larYardımlaşma Derneği) tarafından 1979 yılında yayımlanan, 1975 yılında yazdığı, 128 sayfalık kitabıdır. Aziz Taşan 32 yıl süre ile Merzifon Kaymakamlığında Tahrirat Kâtibi (Yazı İşleri Müdürü) olarak görev yapmış. Kitabında Merzifon Tarihi’ni ve şair, bilgin ve devlet adamlarını anlatmış. Merzifonlu’lar Dernek Başkanı Emekli Veteriner Hekim Albay Ali Bursalıgil’dir.

4- MERZİFON’UN MONOĞRAFYASI: Monoğrafya, bilimsel alanlarda belli bir konu üzerine yazılmış, kendi başına bir bütünlüğü olan kitaplara verilen bir addır. Merzifon Monoğrafyası (82 sayfa), Merzifonlu’lar Yardımlaşma Derneği tarafından 1980 yılında yayımlanmıştır. İklim, Toprak Yapısı, Tarım, Nüfus, Dokumacılık-Şarapçılık, Doğal Kaynaklar, Madencilik (Sanayi, Ticari Durum, Hayvancılık), Spor ve Merzifon (Şiir) bölümlerinden oluşmaktadır. Bölümler, uzmanlıklarına göre; Sermet Eser, Recai Taşan, Ali Bursalıgil ve Berin Taşan tarafından yazılmıştır.

5-MERZİFON: Merzifon Belediyesince Cumhuriyetimizin 75. Yılı Anısına bastırılan, Mehmet Ali Yetkin’in yazdığı bu kitap 282 sayfadır. Bu kitapta, Merzifon’un o dönemdeki ekonomik ve sosyal verileri belirtildikten sonra, Merzifon Tarihi, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, İkinci Viyana Kuşatması, Vakıf ve Hayratları, Tarihi, Yapılar, Amerikan Koleji (Anatolia College), Merzifonlu Ünlüler anlatılmaktadır.

6-Geçmişten Günümüze MERZİFON: Reyhan-Der adına düzenlenen sempozyumun bildirilerinden oluşan 669 sayfalık bir kitap, 2010 yılında Merzifon Belediyesi Kültür Yayınları olarak yayımlanmış. Kitabın editörlüğünü, Afyon Kocatepe Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hasan Babacan yapmış. Çok sayıda yazarın bildirilerinden oluşan bu kitapta; bölgesel ticari ilişkilerden başlayıp, avarız vergileri, şeriye sicilleri, Yemen’deki Merzifon Redif Taburu, XV ve XVI. yüzyıllarda Merzifon Kazasının sosyo-ekonomik yapısı, Merzifon Ağzı, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Merzifon Anadolu (Kolej) Hastanesi, Kafkas Muhacirleri, Tehcir, Piri Baba ve Tekkesi, Tanzimat Döneminde Sosyal ve Ekonomik Açıdan Merzifon, XIX. yüzyılda İçme ve Sulama Suyu Sorunu, The Newyork Times’ın Penceresinden 19. yy’da Merzifon, Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Merzifonlu Memurlar, Atatürk Döneminde Merzifon ve Çevresinin Nüfusu, 1935-1950 Sürecinde Merzifon’un Sosyal ve Kültürel Yapısı gibi bir çok başlıkta Merzifon anlatılmış.

7-III. ULUSLARARASI GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE MERZİFON VE AMASYA YÖRESİ SEMPOZYUMU: 8-10 Ekim 2015 tarihinde Amasya Üniversitesi Merzifon Meslek Yüksekokulu tarafından gerçekleştirilen sempozyumun bildirilerinden oluşan 656 sayfalık bir kitaptır. Editör grubu tarafından; Tarih başlığında 30 adet, Edebiyat-Kültür-Sanat başlığında 16 adet ve Coğrafya-Psikoloji başlığında 7 adet bildiri bir araya getirilerek, kitaplaştırılmıştır.

8-TARİHTE MERZİFON AMERİKAN ANATOLIAN KOLEJİ VE BELGELERİYLE ERMENİ AYAKLANMALARI: 224 sayfalık bu kitabın yazarı, sevgili arkadaşım Sadi Bayram. Merzifon Tarihine kısa bir bakıştan sonra, Merzifon’da yetişen meşhurları anlatmış ve özellikle Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’ya oldukça geniş yer vermiş. Merzifon Vakıflarının adlarını sıraladıktan sonra Amerikan Kolejinin kurulmasını ve Ermeni ayaklanmasını belgeleriyle ortaya koymuş.

9-MERZİFON SORUNLAR ÇÖZÜMLER: Dünya Gazetesi ve Merzifon Ticaret ve Sanayi Odasının birlikte 16 Mart 2001 de Merzifon’da gerçekleştirdikleri Dünya İş Geliştirme toplantıları olan 11. sinin toplantı tutanaklarının basımıdır. 79 sayfalık bir yayındı. Günün ekonomisi, Merzifon sanayisinin bu ekonomik ortamdaki sorunları ve sorunlara karşı çözüm önerileri tartışılmıştır.

10-MERZİFONLU KARA MUSTAFA PAŞA ULUSLARARASI SEMPOZYUMU: 8-11 Haziran 2000 tarihinde Merzifon Haftası kapsamında, Merzifon Sosyal Dayanışma, Kalkınma ve Tanıtma Vakfı’nın (Merzifon Vakfı) 19 Mayıs Üniversitesi, Merzifon Kaymakamlığı ve Merzifon Belediye Başkanlığı ile birlikte ortak bir proje olarak gerçekleştirdiği bir sempozyumdur. Benim de Vakıf Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı olarak görev aldığım bu sempozyuma Türkiye, Macaristan, Avusturya ve Polonya’dan bilim insanları, bildirileri ile katılmışlardır. Bildirilerin bulunduğu bu kitap 576 sayfadır. Sonuç bildirgesinde yer alan Avusturya ve Macaristan’da yapılacak Kara Mustafa Paşa ve Viyana Kuşatması ile ilgili olarak uluslararası sempozyumlardan Viyana’daki gerçekleştirilmiş, ancak kitaplaştırılmamıştır.

11-VİYANA KUŞATMASI GÜNLÜĞÜ: Devlet-i Aliyye Teşrifatçıbaşısı Ahmet Ağa tarafından Osmanlı Ordusunun harekâtını ve Viyana kuşatmasını günlük şeklinde yazmış. Kütüphanemde, Milliyet Yayınlarının 1970 tarih baskılı kitabın fotokopisi bulunmaktadır. Teşrifatçıbaşılık, devletin protokol sekreterliğidir. Bu nedenle, Sadrazam ile birlikte Viyana’ya kadar gitmiş ve önemli bir çok toplantıya katılmış. Günlük, Avusturyalı Türkolog Richard Franz Kreutel tarafından derlenmiş ve Almanca olarak 1940 yılında yayımlanmış. Esat Nermi Erendor tarafından Türkçeleştirilmiş. Kitap 196 sayfadır.

12-MERZİFON ŞAİRLERİ: 1937 yılında yayımlanan 96 sayfalık Merzifon Şairleri kitabının yazarı Vehbi Cem Aşkun ‘dur. Ben fotokopisini, Vehbi Cem Aşkun’un oğlu, A.Ü. Ziraat Fakültesi’nden sınıf arkadaşım Ömer Cem Aşkun’dan temin ettim. Vehbi Cem Aşkun İrfan Mektebinde, İskender Hâki’nin Başöğretmenliği döneminde öğretmen olarak görev yapmış. Ayrıca, Merzifon Halkevi Dil, Tarih ve Edebiyat Komitesi Başkanı’ymış. Kitapta; Eyüp Sabri, Hıfzî, Hilmi Dede, Muallim Cudî ve İskender Hâkî Engin’in kısa yaşam öyküsü ile birlikte şiirlerinden örnek veriliyor. İskender Hakî Engin öğretmen, şair olup Halkevi başkanlığı da yapmış. İstiklâl Marşı güfte yarışması sonucunda seçilen ve Türkiye Büyük Millet Meclisine oylama amacıyla gönderilen altı şiirden biri İskender Hâkî’ye aittir.

13- AŞIK KUL FAKIR: Anadolu’daki bir duru kaynak aşık kul fakır, bir araştırma-inceleme-derleme kitabı olup, yazarları Ali İhsan Aktaş ve Sabri Yücel’dir. Aslı kalmadığı için fotokopisini kütüphaneme aldım. Kıreymir doğumlu olup, türbesi Merzifon Naccar mahallesindedir. Kitapta, insanı merkeze alan düşünce yapısı, yaşamından kesitler, deyişleri ve şiirleri yer almaktadır.

14-SIDKÎ BABA DİVANI: Bu başlıkta üç kitaptan bahsetmem gerekiyor. Yazarı Baki Yaşar Altınok olan Sıdkî Baba Divanı ile yazarı Ali Cem Akbulut olan Aşkın Doğuşu Âşık Sıdkî Baba-Mevalid-i Aşk kütüphanemde bulunuyor. Bu kitaplarda Sıdkî Baba’nın kısaca yaşam öyküsü anlatılıyor şiirleri veriliyor. Bugün Aili Ekber Çiçek’in bestelediği ”Haydar Haydar” türküsünün sözlerinin kaynağı, biraz değiştirilmiş olsa da, Sıdkî Baba’dır. Üçüncü kitap maalesef kütüphanemde bulunmamaktadır. Bu kitap, torunu (babamın da arkadaşı) Muhsin Gül tarafından hazırlanmıştı ve düzenlemesini babam Nimet Âşık yapmıştı.

15- Dünya İnancı ve Sese Gelen Sevgili: Dünya İnancı şiir ve Sese Gelen Sevgili öykü kitabı, Sami Baydar’ın 2012 yılında ölümünden sonra, sırasıyla, 2015 ve 2012 yıllarında Yapı Kredi Yayınları tarafından basılmıştır. Sami Baydar; ressam, şair ve öykü yazarıdır. Merzifon’da, Alaca Minare Camisin karşısında bulunan evi, Merzifon Belediyesince restore edildi. İçinde, Sami Baydar’ın bir kaç tablosu ve kitapları sergilenmektedir.

16-MERZİFON ANADOLU (AMERİKAN) KOLEJİ: Kütüphanemde, bu başlıkta beş kitabım var. Birincisi , Gülbadi Alan’ın ”AMERİKAN BOARD’IN MERZİFON’DAKİ FAALİYETLERİ VE ANADOLU KOLEJİ”. İkincisi, Enderun Kitabevi’nin yayımladığı, George E. White’ın ”Bir Amerikan Misyonerinin MERZİFON Amerikan Koleji Hâtıraları”. Üçüncüsü, İmge Kitabevi tarafından yayımlanmış, Uygur Kocabaşoğlu’nun ”Anadolu’daki Amerika”. Bu kitapta, Amerikalıların Merzifon’daki faaliyetleri ile diğer illerdeki faaliyetlerine ilişkin okul ve öğrenci sayıları, Hristiyan cemaat üye sayıları, bütçe gelir ve harcamaları ile ilgi bilgiler verilmektedir. Dördüncüsü, Emine Alçıtepe ve Galip Alçıtepe’nin ortak çalışması olan ”Anadolu’nun Kaybolan Renklerinden Bir Doğa Bilimcisi J.J.Manissadjian”. J.J.Manissadjian’ın bölgede flora, fauna (bitki ve hayvan) ve kayaç örnekleri toplamış. Bunları Kolej yerleşkesi içinde kurduğu müzede sergilemiş. Adına tescilli üç bitki bulunuyor. Önemi keşiflerinden biri olan, ancak, bölgenin doğasında artık bulunmayan ”Yitik Lâle” (Tulipa Sprengeri), Merzifon’daki TEMA Vakfının bahçesinde çoğaltıldıktan sonra doğaya bırakılacak. Beşincisi, Merzifon Amerikan Koleji aşçısı olan Boğos Piranyan’ın yazdığı 1914 tarihli ”AŞÇININ KİTABI” dır. İlk basımı 96 sayfa olup, Ermenice yazılmış. 243 yemek, tatlı ve içecek tarifleri 300 kişi için hazırlanmış. Bu yemeklerin büyük bir kısmı, halen Merzifon evlerinde yapılmaktadır. Yani, Boğos Piranyan’ın kaleme aldığı tarifler, yörenin malzemesiyle yapılan yöreye ait yemek tarifleridir.

17-PÎRÎ BABA: Pîrî Baba ile ilgili kütüphanemdeki yayın, Vehbi Cem Aşkun’un 1947 basımı Pîrî Baba kitabının 31 sayfalık fotokopisidir. Vehbi Cem Aşkun, Pîrî Baba çalışmasını 1943 yılında yazmış. Pîrî Baba, Anadolu’ya gönderilmiş Horasan Erlerinden biridir. Türbesi, Nusratiye Mahallesinde (Tekke Mahallesi) olup, çokça ziyaret edilen yerlerden biridir.

18-GÜL BABA: Dr. Çoşkun Kökel’in ”Tarihsel-İnançsal Kimliği ile GÜL BABA” adlı üç ciltlik çalışması. Pîrî Baba soyundan gelen Gül Baba Merzifonlu olup, türbesi Macaristan’ın başkenti Budapeşte’nin Buda (Budin) kısmında bulunmaktadır.

19- CEMİL EREN: Erhan Bener’in (Bürokratlar’ın yazarı) Ressam Cemil Eren’in yaşamını sanatını ve sanat yaşamındaki değişimi anlatan bu çalışmasını 1999 yılında yazmış. Beyazların ressamı olarak anılan Cemil Eren’in Merzifon ve Kula Kapılarını içeren bir serisi var. Don Kişot serisi İspanya’da sergilendi. Bana göre; en önemli çalışması, Anıtkabir’de portikonun (girişte sütunların arkasındaki bölüm) tavanına yaptığı kilim desenli fresklerdir.

20-Fotoğraflarla Merzifon 1870-1970: 272 sayfadan oluşan bu albüm, Merzifon Belediyesince 2011 yılında yayımlanmıştır. Albümde Merzifon’un en eski fotoğrafının çekim tarihi 1885 yılıdır. Albümde; Merzifon’un çeşitli tarihlerdeki görüntüleri, sosyal hayatı yansıtan fotoğraflar, okul, öğretmen ve öğrencilere ait fotoğraflar, tarihi binalar ve camilere ait fotoğraflar, Merzifon bağları ile ilgili fotoğraflarla Anadolu (Amerikan) Kolejine ait fotoğraflar yer almaktadır.

21-KADERİN MIZRAĞI ve Merzifon: Yazarı Tamer Uman, 251 sayfalık roman tarzı kitabında, dayısı Faik Basmacı’nın babası, dedesi Cemal Basmacı’nın yaşamı üzerinden, Basmacı Konağı’nın yapıldığı döneme ait, gerek Merzifon’da ve gerekse İstanbul’da sosyal yaşama, yapılan üretime ve ticarete, genel siyasete, redif taburlarının hazırlanmasına, Anadolu (Amerikan) Kolejine dair bilgiler veriyor. O günün Merzifon’unda, Ermeni ilişkilerini, komşuluklarını ve arkadaşlıklarını anlatıyor.

Bu yazım, diğer gezi yazılarımdan farklı olarak kütüphanemdeki kitaplar üzerine oldu. Belki ileride, kütüphanemdeki kitapları konularına göre gruplandırarak, onları tanıtan yazılar yazabilirim.

Bir başka yazıda buluşmak üzere, esen kalın, sevgili dostlar.

GÖRSELLER: https://photos.app.goo.gl/UrDb3UTwU6fwNqdV7